Ali Ül Ala Ne Demek? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Perspektifinden Bir İnceleme
Son zamanlarda sokakta, toplu taşımada ya da iş yerinde sıkça duyduğum bir terim var: Ali ül ala. Başta kulağa biraz garip ve belirsiz gelmişti, ama sonrasında bu terimin anlamını öğrenince, aslında derin bir toplumsal yansıması olduğunu fark ettim. “Ali ül ala ne demek?” sorusu, basit bir dil bilgisi sorusu olmaktan çıkıp, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet açısından çok daha büyük bir anlam taşımaya başladı. İstanbul’da, bir sivil toplum kuruluşunda çalışan biri olarak, her gün bu tür toplumsal kavramların farklı grupları nasıl etkilediğini gözlemliyorum. İşte tam da bu yüzden, Ali ül ala meselesini daha geniş bir çerçevede ele almak istiyorum.
Ali Ül Ala Ne Demek? Dil ve Kültür Üzerine
“Ali ül ala”, aslında Arapçadan Türkçeye geçmiş bir deyim. Kelime kelime çevrildiğinde, “Yüce Ali” veya “Yüksek Ali” anlamına gelir. Ancak bu terimi günlük yaşamda duyduğumuzda, daha çok bir kişinin kendini çok önemli, yüksek statülü ya da ayrıcalıklı bir şekilde konumlandırmasıyla ilişkilendiriyoruz. İstanbul gibi büyük şehirlerde bu tür ifadeler, insanlar arasındaki toplumsal hiyerarşiyi simgeler. Örneğin, bir taksiye bindiğinizde, sürücü kendini çok kıymetli ve yüce hissediyorsa, ya da bir iş yerinde bazı insanlar bu şekilde davranıyorsa, bu ifade kullanılabilir.
Ali Ül Ala: Toplumsal Cinsiyet ve Güç İlişkileri
Sokakta, bazen toplu taşımada, bazen de ofiste gözlemlediğim bir durum var: Erkeklerin toplumsal olarak kendilerini ifade etme biçimleri genellikle bu tür “yüce” ya da “yüksek” ifadelerle şekilleniyor. İş yerinde, özellikle yöneticilerin bazı davranışları, “Ali ül ala” gibi bir tavırla karşımıza çıkabiliyor. Bu tür bir dil, genellikle erkeklerin ve özellikle erkek yöneticilerin güç ilişkilerini pekiştirmesine hizmet ediyor.
Bir gün ofisteki bir toplantıda, erkek bir yöneticimizin toplantıyı nasıl domine ettiğini gözlemledim. Sürekli olarak sesi en yüksek olan, ne söylediğine dikkat etmeyen ve karşısındakini hep “alt” olarak gören bir tavır sergiliyordu. Bu, Ali ül ala tavırlarının iş yerlerinde nasıl görünür hale geldiğinin küçük bir örneğiydi. Bu tür davranışlar, toplumsal cinsiyet eşitsizliğini pekiştirebilir. Özellikle erkek egemen ortamlarda, kadınların söz hakkı bulması ve kendilerini ifade etmeleri daha da zorlaşabiliyor.
Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Perspektifinden Ali Ül Ala
Ali ül ala meselesine farklı grupların gözünden bakmak da oldukça önemli. Mesela, bir gün iş yerinde, kadın çalışanlardan birinin, “Benim söylediğim önemli değil, çünkü bu ortamda daima yukarıda olanlar var” şeklinde bir şikayetini duydum. Burada, yukarıda olmanın ne kadar güçlü bir imaj yarattığı çok açık. Bu tür bir ortamda, özellikle toplumsal cinsiyet kimliğiyle ilişkili olarak, çeşitli grupların kendilerini daha dışlanmış hissetmesi oldukça yaygın.
Kadınların ve LGBTQ+ bireylerin Ali ül ala gibi ifadelerle sürekli olarak dışlanması, bu grupların daha da marjinalleşmesine yol açabiliyor. Kendi deneyimlerimden de biliyorum ki, bir sivil toplum kuruluşunda çalışırken, bazen kadınların “yüce” ya da “önemli” pozisyonlarda olmamaları, onlara daha az söz hakkı tanınması gibi durumlar, bu tür gösterişli ve statü belirleyici ifadelerle kendini gösteriyor.
Buna karşılık, çeşitliliği ve sosyal adaleti savunmaya çalışan bir grup insan, bu tür dil ve davranışları eleştiriyor. Ben de, çalıştığım alanda bu farkındalığı yaratmaya çalışıyorum. Çünkü toplumsal eşitlik, dilin gücünü de içeriyor. Birisi “Ali ül ala” derken, bu, sadece bir deyim olmaktan öte, başka insanları dışlayan bir dili içerebilir.
Ali Ül Ala ve Kültürel Kodlar
İstanbul gibi kozmopolit bir şehirde, Ali ül ala gibi ifadelerin farklı anlamları olabilir. Mesela, İstanbul’daki bir kafe ya da restoranda çalışan bir garsonun, “Ali ül ala” tavırları sergileyen bir müşteriye karşı nasıl davrandığını gözlemledim. Bu tür durumlarda, güç ve ayrıcalık daha da belirgin hale gelebiliyor. Çalışan, düşük gelirli bir grupken, müşteri (özellikle yüksek statülü ya da çok para harcayan biri) kendini “yüce” ve “önemli” hissedebiliyor. Burada kültürel bir hiyerarşi söz konusu. Her ne kadar Türkiye’de adalet ve eşitlik savunulsa da, sosyal hiyerarşilerin bu şekilde toplumun her katmanına yansıdığına şahit olabiliyoruz.
Ali Ül Ala: Toplumun Dönüşümü İçin Bir Fırsat
Bir sivil toplum kuruluşunda çalışan biri olarak, Ali ül ala gibi davranışların toplumdaki eşitsizliğin, statü ve güç ilişkilerinin bir yansıması olduğunu düşünüyorum. Eğer bu tür davranışların farkında olursak, bu sadece bireysel değil, toplumsal bir dönüşüm için fırsat olabilir. “Ali ül ala” tavırlarını hem erkekler hem de diğer gruplar arasında daha eşit bir dil kullanarak kırabiliriz. Toplumsal cinsiyet eşitliği ve çeşitlilik konularını savunarak, herkesin eşit haklara sahip olduğu bir dil yaratabiliriz.
Sonuç: Ali Ül Ala ve Geleceğe Bakış
Ali ül ala terimi, çok katmanlı ve derin anlamlar taşıyan bir kavram. Hem dildeki toplumsal cinsiyet ve güç ilişkilerini hem de sosyal adalet mücadelesini şekillendiriyor. Hepimiz, bu tür ifadelerin sadece dilde değil, günlük hayatın her anında toplumsal eşitsizliklere nasıl yansıdığını gözlemleyebiliriz. Ve bu gözlemler, değişimin ilk adımlarını atmamıza yardımcı olabilir. Gelecekte, bu tür dil ve davranışların toplumda daha az yer kapladığını görmek umuduyla.